Omslag - Verslag Aanloopdag 'Strobouw in Nederland' 27 april 2013

Tijdens de Aanloopdag op 27 april verzorgde strobouw-architect Michel Post een uitgebreide presentatie over theorie en praktijk van ontwerpen en bouwen met strobalen. De zaal zat vol en de deelnemers beleefden een leerzame en inspirerende dag. Als rode draad door de presentatie liep de inhoud van het splinternieuwe boek van Michel Post: 'Bouwen met Stro in Nederland', dat op 7 mei zou worden gepresenteerd. We kregen alvast een inkijkje.

Al ruim voor twaalven arriveerden de eerste deelnemers: een groepje betrokkenen bij Ecowijk Houten. Zij kregen snel gezelschap van anderen en zo ontwikkelde zich rond de eerste lunchtafel een geanimeerd gesprek rond 'anders' wonen en over de wens om dat wonen ook vorm te geven binnen een duurzaam gebouwde omgeving, bijvoorbeeld in huizen van stro en leem...

Veel mensen bleken voor de eerste keer bij Omslag te zijn; voor hen verzorgde Omslag-medewerker Dick Verheul een korte rondleiding door de werkruimten en de tuin, en vertelde tussendoor over doel, werkwijze, dagelijkse werkzaamheden en speciale activiteiten van Omslag. Het valt nog lang niet mee om twintig jaar Omslag in een half uur samen te vatten. Meer over Omslag >>>

Gaandeweg arriveerden meer deelnemers, en ook Michel Post en Wouter Klijn (Strobouw Nederland), die op verzoek twee bouw-strobalen hadden meegenomen: het hoofdonderwerp van deze dag.

Om 14:00 uur begon het inhoudelijke deel van deze Aanloopdag, begeleid door Omslag-medewerkster Marta Resink. Tijdens een korte kennismakingsronde bleek dat de interesses varieerden van een eerste kennismaking met stro als bouwmateriaal en algemene nieuwsgierigheid, tot technische en bouwkundige belangstelling en behoefte aan concrete voorbeelden. Zoals meestal bij Aanloopdagen, kwamen de deelnemers ook nu weer vanuit het hele land, en flink wat mensen bleken zelf al (enige) ervaring met strobouw te hebben.

002-IMG_0318_Snapseed_02.jpg.medium.jpeg

Marta lichtte toe waarom Omslag voor het thema van deze dag had gekozen: ,,enerzijds merken we een sterk toenemende belangstelling voor vormen van 'anders' wonen en leven, en daarbij hoort voor menig initiatief ook duurzaam bouwen. Vanuit verschillende overwegingen wordt steeds vaker gekozen voor het toepassen van natuurlijke materialen uit de directe omgeving, en de wens of keuze voor strobalen klinkt daarin steeds luider''. Marta: ,,Mijn eigen eerste kennismaking met de wereld van bouwen met stro, was zo'n acht jaar geleden tijdens een excursie langs gerealiseerde strobouwprojecten in Nederland, een uitgelezen kans om allerlei verhalen, toepassingen en vooroordelen eens in de praktijk te ervaren, en andere belangstellenden te ontmoeten. Het is fascinerend om verschillende projecten te bezoeken, de bewoners - vaak zelf ook de bouwers - te spreken, vragen te kunnen stellen, uitgebreid te mogen rondkijken, te ervaren hoe natuurlijke materialen worden toegepast in combinatie met allerlei (technische) toepassingen om tot forse energiebesparing te komen, en om de atmosfeer binnen en buiten te ervaren''. Strobouw Nederland organiseert nog steeds dergelijke excursies.

Tijdens die excursie ontmoette ze ook architect Michel Post, die vanuit de toenmalige werkgroep Strobouw van de VIBA de excursies mede begeleidde en over een schat aan informatie en ervaring bleek te beschikken. Marta: ,,Sindsdien zijn we contact blijven houden rond de actuele ontwikkelingen met strobouw in Nederland, en is een prettige vorm van samenwerking gegroeid''. De werkgroep bestond destijds uit een kleine groep leden; inmiddels is de groep verzelfstandigd tot Vereniging Strobouw Nederland en het ledenaantal is fors gegroeid. Ook de actieve belangstelling om te bouwen/isoleren met stro neemt de laatste jaren een grote vlucht. In Nederland zijn tot nu toe zo’n 80 projecten uit stro gerealiseerd, en ook dat aantal groeit fors.

Voordat Michel Post zijn powerpointpresentatie over de ontwikkelingen van strobouw begint, vertelt hij over zijn eigen passie voor stro en over de algemene eigenschappen van stro. ,,Voor mij, ook als architect, vormt de natuur de leidraad en daarbij horen organische en natuurlijke materialen en vormen. Voor mij is bouwen een proces dat bottum-up gebeurt, vanuit het hart, in interactie met de natuur en met mensen en met gebruikmaking van natuurlijke materialen.

In 2003 ontdekte ik stro en daarmee ook een wereldwijde 'open source', waarbinnen kennis en ervaringen onderling worden uitgewisseld. Inmiddels heb ik op allerlei manieren met stro als bouw- en isolatiemateriaal kennisgemaakt, en heel veel eigen ervaringen opgedaan in de praktijk van ontwerpen en bouwen met stro en leem'', aldus Michel. Vooral is Duitsland is veel professionele strobouw; daar vindt ook allerlei wetenschappelijk onderzoek plaats.

Als architect is Michel Post, via zijn bureau ORIO Architecten betrokken (geweest) bij tal van projecten in Nederland, recent bij de bouw van een woonhuis in Veghel, en bij het ontwerp van het wijkje met 23 aardehuizen ('earthship') in Olst (Ov.)

Voor strobouw zijn tarwe-, gerst-, haver- of rijststro het best bruikbaar. Per hectare geoogst oppervlak wordt ongeveer 4,5 ton stro geproduceerd. Dat betekent dat er in Nederland elk jaar ruim 900.000 ton stro wordt geproduceerd; dat is in theorie voldoende om ongeveer 75.000 vrijstaande eengezinshuizen te isoleren. Het verbouwen en oogsten van stro kost minder energie dan het gebruik van ander bouwmateriaal. Bovendien heeft het in vergelijking met bijvoorbeeld bomen een korte groeitijd van een jaar. Stro laat zich prima verwerken in combinatie met andere natuurlijke materialen zoals leem, klei, hout, (kalkzand)steen, vlas en hennep. Om stro te kunnen verwerken tot bouw- of isolatiemateriaal moeten de balen een vooraf bepaalde vaste afmeting hebben en moet de druk van de balenpers specifiek worden afgesteld. Strobalen kunnen zowel horizontaal als verticaal worden gestapeld. Wereldwijd worden wel zo'n twintig verschillende methoden toegepast om te bouwen met strobalen, de meest voorkomende methodes (ook in Nederland) zijn de Nebraska-style en ‘Post & Beam’ of 'Fill-in'. Bij de Nebraska methode worden strobalen opgestapeld als zelfdragende wand. Als het dak van een strohuis wordt gedragen door kolommen of wanden waarbij stro puur dient als isolatie, heet dat ‘post & beam’. Eigenschappen van stro >>>

Na de pauze legde Michel Post het accent op de praktijk van bouwen met stro in Nederland en ging hij in op enkele hardnekkige vooroordelen m.b.t. strobouw. Tijdens zijn powerpointpresentatie gunde hij ons ook een forse inkijk in zijn boek 'Bouwen met Stro in Nederland', dat op 7 mei zal verschijnen. Dit deel van het verslag houd ik beknopt, omdat de meeste informatie in Michel's boek staat.

‘Bouwen met STRO – Nederlandse huizen van ecologisch materiaal’ is het eerste Nederlandse basisboek over strobouw en over de praktijk van strobouw in Nederland. Na hoofdstukken met algemene basisinformatie over stro, de eigenschappen, isolatiewaarden, etc. komt de geschiedenis van bouwen met stro en de huidige Nederlandse regelgeving aan bod, en worden verschillende bouwtechnieken uitgelegd aan de hand van duidelijke constructietekeningen. Michel schreef het boek om te voorzien in de groeiende behoefte aan Nederlandstalige informatie over de strobouwpraktijk in Nederland. Strobouw is de kleinschalige pioniersfase inmiddels voorbij; het werd tijd om een groter publiek - en vooral ook professionele bouwers en opdrachtgevers - te bereiken met duidelijke en feitelijke informatie die ook allerlei misverstanden en vooroordelen wegneemt. Bouwen met stro levert geen krakkemikkig ogende bouwsels oplevert (zoals sommige mensen helaas nog denken), maar prachtige huizen en bedrijfspanden van hoogstaande kwaliteit en architectuur. Het materiaal leent zich bij uitstek voor een organische vormgeving ingebed in het landschap, maar evenzeer voor strak vormgegeven architectuur.

Bouwen met stro kan overal: in oude en nieuwe stadsdelen, op het platteland, aan het water of in het bos. De veelzijdige praktijk van strobouw in Nederland komt in het boek tot leven door uitgebreide beschrijvingen, technische details en prachtige kleurenfoto’s van gerealiseerde woningen en/of bedrijfsgebouwen in Almere, Gaanderen (B&B), Veghel, Haps (hotel), Weesp (met kaaswinkel en muziekstudio), Warns (scheepstimmerwerf met woonhuis), Wijhe (aanbouw bij bestaand huis), Olst (23 aardehuizen), Den Haag (permacultuur paviljoen), Maarssen (kantoor), Boxtel (experimenteel paviljoen), Sommelsdijk, Drongelen (kunstenaarsatelier), Cuijk, Markelo (villa met atelier), Woudrichem, Kampen, Amsterdam-IJburg en Bussum.

Enkele vooroordelen weerlegd
- Muizen eten geen stro. Daarnaast zijn geperste balen met een dichtheid van 90 kg/m3 of hoger bestand tegen een knaagdierenaanval. Het grootste risico zijn de holtes die niet goed dichtgestopt zijn tussen de balen, maar dan nog zouden muizen eerst door een dichte laag van 30-40 mm leem-
of kalkstuc moeten. Kleinere dieren als termieten en torren gaan liever in hout zitten dan in stro.
- Een stromuur is niet perse veel dikker dan een 'traditionele' muur. Een wand met liggende strobalen, afgestuct aan beide kanten, is ongeveer 53 cm dik, een wand met strobalen op zijn kant circa 42 cm. Uiteindelijk is dat maar 6 cm dikker dan een gangbare wandopbouw.
- Tijdens de bouw van een huis van stro moet je oppassen met open vuur - los stro is brandgevoelig. Maar een goed bepleisterde muur is uitstekend brandwerend, hetgeen o.a. is gebleken uit strenge brandveiligheidstests is Duitsland.
- De kosten van het bouwen van een strobalenwand zijn ongeveer € 220,- per m2, sterk afhankelijk van de afwerking en de complexiteit van de aansluitdetails. Een traditionele spouwmuur kost ongeveer € 200,- per m2, en een houtskelet-wand met houten gevelbekleding ongeveer € 160,- per m2.

Vereniging Strobouw Nederland

Strobouw Nederland werd in januari 2003 opgericht en is sinds 2010 een zelfstandige vereniging, die o.a. algemene voorlichting, presentaties en excursies verzorgt. De vereniging wil een solide basis creëren, waarin zowel strobouw als iedereen die daarmee affiniteit heeft een gemeenschappelijk platform heeft: bouwers, ontwerpers/architecten, onderzoekers, promotors etc. Daarnaast wil de vereniging een creatieve, meer speelse kijk op bouwen en wonen stimuleren en tegelijkertijd ruimte scheppen voor een grotere medezeggenschap voor toekomstige bewoners.

Strobouw Nederland biedt advies, projectondersteuning, stimulering van huizenbouw, bemiddeling, promotie etc. De activiteiten bestaan uit het verzamelen en verstrekken van informatie, netwerken en het onderhouden van contacten met verwante organisaties en initiatieven in binnen- en buitenland. Ook is Strobouw Nederland betrokken bij het Europese samenweringsproject ‘Leonardo’, waarbinnen deskundigen uit EU-landen gezamenlijk kijken naar de verschillende bouwmethodes per land en een manier bedenken om deze bouwmethodes over te brengen op studenten en leerlingen. Het gaat om het ontwikkelen van een 300 uurs lesprogramma over strobouw op MBO niveau. Vanuit Nederland wordt nu gewerkt aan inventarisatie en uitwerking van details; de afronding van dit deel is in juni 2013. Daarna start Leonardo 3: opstellen van het lesprogramma. Europese uitwisseling vindt ook tijdens de tweejaarlijkse European Straw Bale Gatherings (ESBG), dit jaar van 26 t/m 30 augustus in Polen.

Momenteel zijn er in Nederland diverse projecten in Collectief Particulier Opdrachtgeverschap (CPO) in voorbereiding die met stro willen bouwen, zoals Ecowijk Houten, Ecodorp Brabant, IEWAN en MWN in Nijmegen, maar ook andere projecten. Vanwege de groeiende vraag naar scholing is nu een coöperatie in oprichting voor het toenemende uitvoerende werk.
Strobouw Nederland onderhoudt een zeer informatieve website: www.strobouw.nl

Verslag van de Aanloopdag 'Strobouw in Nederland', bij Omslag in Eindhoven op zaterdag 27 april 2013