Praktische informatie voor ieder die wil wonen en leven in een ecologische en meer sociale omgeving, in een duurzaam huis, in een woongroep of leefgemeenschap



Servicepagina's



In Nederland komen steeds meer ecologische woonwijken of worden oudere wijken gerenoveerd, waarbij duurzaamheid en gemeenschapsvorming belangrijke uitgangspunten zijn. In vrijwel alle projecten is actieve bewonersparticipatie een belangrijk onderdeel. De meeste projecten hebben een lange wachtlijst.

Wie meer wil dan een ecologische wijk, droomt misschien over een ecodorp. Zulke dorpen zijn er in Nederland nog niet, maar het concept leeft al wel in de hoofden van verschillende mensen. De Vereniging Ecodorp zet zich hiervoor in. In Pijnacker en Doetinchem zijn 'proefprojecten'.

Wereldwijd zijn er al heel wat 'ecodorpen' gerealiseerd. Internationale netwerken - zoals het Global Ecovillage Network - bieden hiervoor volop informatie en inspiratie!







Reacties

Noteer hier vragen, opmerkingen, reacties en suggesties voor de redactie van deze website. Klik daarna op 'Verzenden'.






`





Servicepunt
Anders Wonen Anders Leven
Een initiatief van Omslag Werkplaats voor Duurzame Ontwikkeling

Ecowijken en -dorpen

In Nederland komen steeds meer ecologische woonwijken of worden oudere wijken gerenoveerd, waarbij duurzaamheid en gemeenschapsvorming belangrijke uitgangspunten zijn. In vrijwel alle projecten die op deze pagina staan vermeld is actieve bewonersparticipatie een belangrijk onderdeel. De variatie is groot; de meeste projecten hebben een lange wachtlijst.


Enkele willekeurige voorbeelden van gerealiseerde ecologische buurten en wijken

Ecodorp(achtige)-initiatieven:

Een ecodorp ('ecovillage') is een internationaal concept, tot leven gebracht door groepen mensen die zich baseren op de kernwoorden: economie, ecologie, sociaal en cultureel. What is an ecovillage >>> 

In Nederland zijn nog geen ecodorpen gerealiseerd. Wel voelen steeds meer mensen zich aangetrokken door dit concept en telkens ontstaan (en verdwijnen) er initiatieven.
Najaar 2014 zijn er twee concrete projecten in opbouw die een locatie hebben verworven:

  • Ecodorp Bergen (NH)- groot terrein aangekocht in 2013, nu in opstartfase. Nog geen bewoning, wel vriendenkring
  • Aardehuizen in Olst - wijkje met 23 earthships in aanbouw/zelfbouw (koop en huur). De bewoners is compleet, eerste huizen opgeleverd, praktische meebouwers gezocht

Overzicht van zich oriënterende ecodorp-initiatieven (de meeste nog zonder locatie)

  • Vereniging Ecodorp - ooit landelijke koepel (inactief!)
  • Ecodorp Brabant - uitgebreide, informatieve website, geen locatie, afgerond bouwexperiment in Boxtel.
  • Ecodorp Boekel (NB) - bezig met groepsvorming - locatie op het oog (voortgekomen uit Ecodorp Brabant)
  • Woongemeenschap Groenlingen,Tilburg - bezig met groepsvorming (voortgekomen uit Ecodorp Brabant)
  • Ecodorp Gaasterland (Fr) - locatie op het oog, bezig met groepsvorming
  • Ecodorp Groeningen (Gr) - bezig met groepsvorming
  • Ecodorp Zwolle - bezig met groepsvorming
  • EcoHof Texel - bezig met groepsvorming
  • Ecodorp Limburg: 'Lowakimo' (geen website, uitgebreide folder op verzoek) Info: 06-46157821, lowakimo(at)gmail.com
  • Eco aan de Zaan  (prille oriëntatiefase)
  • Anastasiadorp Twente - in prille opstartfase
  • Anastasiadorp (gebaseerd op boeken van Megre): enkele kleine concrete projecten; grotere locatie op het oog in Borger-Odoorn (Dr)
  • Ecosofia, Amsterdam - theoretisch concept
  • Vereniging ELIA, Amsterdam. Doel: bijdragen aan de realisatie van sociaal-ecologische leefinitiatieven in (de buurt van) Amsterdam
  • Global Ecovillage Network (GEN) en GEN-Europe

  • Eind 2014 ontstond het initiatief voor een EcodorpenNetwerk in Nederland, voor onderling contact en uitwisseling tussen ecodorp-initiatieven. De website is nog in opbouw, maar je kunt je alvast aanmelden voor een nieuwsbrief. Het netwerk heeft zich aangesloten bij GEN-Europe

  • Ecologische woonwijk EVA-Lanxmeer in Culemborg noemt zichzelf geen ecodorp, maar voldoet aan vrijwel alle kenmerken van een ecodorp

  • EcoTribe Teuge noemt zich ook geen ecodorp, maar leeft al twaalf jaar in een soort stamverband

Naast zich 'ecodorp' noemende initiatieven, heeft Nederland wel een lange en zeer diverse traditie van ecologische leefgemeenschappen, Centraal Wonen-projecten en ecowijken.

Projecten in (soms nog prille) ontwikkeling

Klik hier voor oproepen 'Mensen zoeken huis' en 'Huis zoekt mensen'


Gedachte-experimenten

In de boeken 'Kiezen voor verandering' en 'Duurzame stedenbouw' staan diverse ecologische woonwijken uitvoerig beschreven, compleet met prachtige foto's.

Klik hier voor een overzicht van de boeken, films en video's over ecodorpen en -wijken die aanwezig zijn in de bibliotheek van Omslag in Eindhoven


GWL-terrein, Amsterdam

Op het voormalige terrein van het Gemeentelijk Waterleidingbedrijf (GWL), in het stadsdeel Westerpark, werd in 1996 de eerste autovrije eko-wijk van Nederland gerealiseerd. Met 600 duurzaam gebouwde huur- en koopwoningen, winkels, bedrijfsruimtes en ruimtes voor voorzieningen.

Toen in 1989 bekend werd dat het GWL hun domein aan de Van Hallstraat zou verlaten, zagen alerte buurtbewoners een kans om van het terrein een aantrekkelijk woonoord te maken. Samen met het Wijkcentrum kregen zij van het stadsdeel gedaan dat de bestemming werd veranderd. Vijf woningcorporaties vormden de stichting Ecoplan voor een gezamenlijke aanpak. Zo'n twintig buurtbewoners hebben meegedacht over het stedenbouwkundig plan. Zij namen ook zitting in de ontwerpteams, die de architecten bij de ontwerpen adviseerden. Architect Kees Christiaanse ontwierp het uiteindelijke plan: losse, open bouwblokken in een veld van volkstuintjes en pleinen, omgeven door de sterke armen van woonblokken die het paradijsje afschermen van het bedrijventerrein en de Haarlemmerweg. De nieuwe wijk kwam tussen 1996 en 1998 tot stand. Enkele karakteristieke gebouwen bleven gespaard: de watertoren, het windketelhuisje en het machinepompgebouw.

Milieuvriendelijke wijk

Het GWL-terrein moest een milieuvriendelijke wijk worden. En dat werd het ook! Het terrein is helemaal autovrij en vormt daardoor een groene oase in de stad. Bewoners die geen tuin hebben kunnen een moestuin op het binnenterrein huren. De tuinen worden omzoomd door lage hagen en vormen op die manier 'groene eilanden', waarbinnen de woonblokken met hun tuinen liggen. Daartussen zijn paden en pleinen aangelegd, waardoor er een prettig, parkachtig leefklimaat is gerealiseerd voor jong en oud.
Veel energiesparende maatregelen zijn aan de buitenkant niet zichtbaar: goede isolatie, stadsverwarming, een dubbel watersysteem (het toilet wordt met regenwater doorgespoeld) en dubbele beglazing. Meer zichtbaar is de zuidelijke orientatie van de meeste woonkamers, de balkons aan de zonzijde en de kleinere ramen aan de noordzijde. De blokken zijn uitgevoerd in milieuvriendelijke, duurzame materialen. Maar de meest bepalende maatregel voor de sfeer op het terrein is het buitensluiten van gemotoriseerd verkeer.

Overige milieumaatregelen

De wijk kent een zogenaamd afvalbrengsysteem: op een aantal plaatsen aan de rand van de wijk zijn ondergrondse opslagcontainers voor het huisvuil geplaatst. De bewoners brengen zelf hun afval hier naar toe. Het hele GWL-terrein wordt verwarmd door middel van warmte/krachtkoppeling (wkk). De wkk-eenheid produceert elektriciteit en warmte. Elke woning heeft een warmtewisselaar met individuele bemetering in de meterkast. In een deel van de woningen in de wijk is een collectieve regenwaterinstallatie geplaatst, met centrale opslag. De grotere woonblokken aan de rand van het terrein zijn voorzien van een vegetatiedak.

Autovrij!

Op het hele binnengebied van het GWL-terrein mogen geen auto's komen, met uitzondering van politieauto's, brandweerwagens en ambulances. Alleen voetgangers en fietsers zijn welkom. Parkeren kan alleen aan de westrand van het terrein op daarvoor aangelegde parkeerplaatsen. De parkeernorm is ongeveer per vier woningen een parkeerplaats. Het autovrij houden van de wijk is mede mogelijk door de goede bus- en tramverbindingen naar het Centraal Station en andere bestemmingen. Daarnaast zijn er aan de rand van het terrein twee parkeerplaatsen met huurauto's volgens het autodate principe.

Leefbaarheidsoverleg en buurtbeheer

Om bewoners actief te betrekken bij het beheer van de buurt is er een leefbaarheidsoverleg in het leven geroepen. GWL-bewoners bespreken hier eens in de zes weken de gang van zaken op het terrein met vertegenwoordigers van het stadsdeel, de politie en de corporaties. Centrale figuren op het GWL-terrein zijn de twee buurtbeheerders. Zij houden toezicht op het terrein en zijn aanspreekpunt voor bewoners en organisaties. De buurtbeheerders werken in opdracht van de Koepelvereniging GWL-terrein.
De wijk telt tien Verenigingen van Eigenaren (VVE's) en verschillende Bewonerscommissies. Naast de corporaties zijn alle bewoners via een VVE of een Bewonerscommissie lid van de Koepelvereniging. Deze vereniging bewaakt het bijzondere milieukarakter van de wijk.

Op afspraak zijn rondleidingen door de wijk mogelijk.

Een film t.g.v. 10 jaar GWL-terrein (uit 2008) >>>

Dit project staat uitgebreid beschreven in het boek Duurzame Stedenbouw (2005).
Meer publicaties over deze wijk >>>

GWL-terrein, contactpersoon: Willem Jan Kluit, p/a Waterkersweg 316, 1051 PK Amsterdam, info@gwl-terrein.nl


EVA-Lanxmeer, Culemborg

De Culemborgse wijk Lanxmeer heeft zich ontwikkeld tot een stadswijk, die is gebouwd volgens de nieuwste ideeen over geïntegreerd ecologisch bouwen. Deze 'integratie' houdt in: ecologisch bouwen, organische vormgeving en architectuur, en ontwikkeling van natuur en landbouw.

Binnen een oppervlakte van 24 hectare staan zo'n tweehonderd huur- en koopwoningen en appartementen, en verschillende bedrijven, kantoren en werkplaatsen. Daar komt in toe toekomst nog een bezoekers- annex conferentiecentrum met hotelfunctie vij en er is een ecologische stadsboerderij (Caetshage). Wonen en werken worden binnen de wijk zoveel mogelijk gecombineerd. Het openbaar groen heeft een natuurlijk karakter en is gedeeltelijk gericht op de productie van voedsel. Fruitbomen en bessenstruiken staan gewoon in het openbaar groen. Zo worden ook de principes van de permacultuur tot uitdrukking gebracht.
De bewoners hebben al vanaf het prille begin een prominente rol gespeeld bij de ontwikkeling en het beheer van de wijk. De eerste woningen werden eind 1999 opgeleverd. De eerste fase van de bouw was eind 2005 voltooid, maar er liggen plannen voor verdere uitbreiding. Zoals bijvoorbeeld De Werfterp: een ecologisch woon-werkproject rondom een archeologische terp, aan de rand van de wijk.

EVA-Lanxmeer biedt ook ruimte voor experimentele milieu- en energiezuinige woningbouw. Zo staan er diverse rijtjes kaswoningen (nieuwe complexen zijn in ontwikkeling) en op het zogenaamde 'Pioniersveld' is het Werfhuis gebouwd, vlakbij de energiezuinige woning van kunstenaar Jan Tempelman.

De wijk EVA-Lanxmeer staat uitgebreid beschreven in het boek Duurzame Stedenbouw (2005), als een paradepaardje van hedendaags duurzaam bouwen.

Door de wijk worden regelmatig rondleidingen gegeven. Daarvoor moet vooraf een afspraak worden gemaakt met het Projectbureau.
Kandidaat-bewoners kunnen zich aanmelden bij de bewonersvereniging van EVA-Lanxmeer (BEL). Wie voor een koop- of huurwoning in aanmerking wil komen moest zich eerst inschrijven bij de BEL.

Stichting EVA, Lodewijk van Deysselhof 19, 4103 WK Culemborg. Tel. 034-5568506 / 034-5568507, e-mail: info@evacentrum.com

Het Groene Dak, Utrecht

Een ecologisch gebouwd nieuwbouwproject met 40 huur- en 26 koopwoningen, gerealiseerd in 1993.

File written by Adobe Photoshop¨ 4.0 Het initiatief kwam van een groep 'idealisten' die een ecologisch woonproject wilden voor verschillende woonvormen met betaalbare huren. Er zijn zelfstandige woningen en enkele groepswoningen, rond een gemeenschappelijke binnentuin met gemeenschapshuis.

Al bij de bouw was er veel zelfwerkzaamheid, en nog steeds wordt van alle bewoners een actieve inbreng verwacht, zoals vergaderen, meebeslissen en tuinwerkdagen. In Het Groene Dak wonen zo'n negentig volwassenen en vijftig kinderen.

Belangstellenden kunnen een informatiepakket aanvragen. Na het invullen van een enquète volgt inschrijving als aspirant-lid (a 16 euro) en komt de belangstellende op een (lange) wachtlijst. Groepen kunnen een rondleiding aanvragen.

Bewonersvereniging Het Groene Dak, p/a Simon Bolivarstraat 51, 3573 ZJ Utrecht. 030-2735979. www.groenedak.nl

Het Groene Dak wordt regelmatig beschreven in publicaties.


De Buitenkans, Almere-Buiten

De Buitenkans is een heel bijzonder wijkje in de Stripheldenbuurt in Almere-Buiten: duurzaam gebouwd, organisch vormgegeven, autovrij en sociaal.

Het initiatief voor De Buitenkans ontstond in 1999. Na jaren van plannen maken en vergaderen kon in mei 2005 de eerste paal worden geslagen en in de zomer van 2006 werd het eerste huis opgeleverd; in februari 2007 het laatste. De 59 woningen zijn milieuvriendelijk en duurzaam gebouwd. Naast de duurzame bouwmaterialen hebben de huizen zonneboilers waarin de zon het water verwarmt. Verder hebben de huizen lage temperatuurverwarming met op de benedenverdieping warmtewanden. Dit is te vergelijken met vloerverwarming maar dan in de muur.
Organische vormgeving vormde het architectonische uitgangspunt: de huizen in de Buitenkans zijn allesbehalve recht en gelijkvormig. Er zijn allerlei typen woningen: tussenwoningen, hoekwoningen, 2 onder 1 kap en vrijstaande huizen. Toch oogt de wijk niet chaotisch omdat alle huizen sedumdaken hebben, dezelfde daklijsten zijn toegepast en alle huizen beneden stuukwerk en boven houtwerk hebben aan de buitenkant. De wijk doet wat Scandinavisch aan door de kleuren van het houtwerk.

Autovrij en sociaal
De wijk is autovrij: auto's staan aan de rand van de wijk op de parkeerplaats. De grote vijver in het middengebied geeft een gevoel van ruimte. Verder is de wijk omgeven door een bosrand - die trekt heel veel vogels aan . Een vogelkenner telde 58 soorten... Ook de groene erfafscheidingen geven de wijk een groene uitstraling.
Naast een mooie vormgeving is ook het sociale element belangrijk. Door de verschillende soorten huizen en prijsklassen is de bewonersgroep gemeleerd. Er zijn gezinnen, alleenstaanden, jongeren en ouderen, werkenden en renteniers. Er is een buurthuis in aanbouw dat gezamenlijk eigendom is en waar allerlei activiteiten mogelijk zijn. Ook het beheer van het terrein en de bosrand wordt in eigen beheer uitgevoerd. Maar geen van de activiteiten is verplicht!

Zo is er in Almere een wijk ontstaan waar de mensen ontspannen met elkaar omgaan, waar de kinderen zich dagen vermaken met het vangen van kikkervisjes in de vijver, waar je de vogels nog hoort fluiten, waar je op 15 minuten lopen van het station zit, waar je op 10 fietsminuten 's morgens de herten kunt bekijken en waar ieders huis echt anders is dan dat van de buren.

Het project werd in collectief particulier opdrachtgeverschap ('CPO') gerealiseerd. Omdat bij de start van de bouw niet alle huizen verkocht waren, nam de Alliantie Flevoland deze van de vereniging over en werd zo partner in het project.

Vereniging de Buitenkans, Franka Steekelenburg, tel. 036-5295806, e-mail: info@debuitenkans.nl

Het Carré, Delfgauw (Pijnacker)

Als voorloper op een echt Ecodorp was Vereniging Ecodorp betrokken bij de realisatie van een wijk van 49 milieuvriendelijke huurwoningen in Delfgauw.

Dit project, Het Carré, is gebouwd rond een binnenterrein dat door de bewoners gezamenlijk vorm werd gegeven. Er is een gemeenschapsgebouw en het project biedt mogelijkheden voor beperkte werkzaamheden 'aan huis'. Vereniging Ecodorp is gevraagd de bewoners voor deze wijk te 'selecteren' op basis van de 'Ecodorp-criteria'. Klik hier voor technische details.

Het Carré. Contactpersoon: Salima Boers, 015-2576995, salima32@zonnet.nl


Romolenpolder, Haarlem

Het project Romolenpolder is een van de oudste milieuwijken in Nederland. Het kwam in 1991 tot stand dankzij de intensieve inzet van de Stichting Mens- en Milieuvriendelijk Wonen en Werken (MW2) Romolenpolder.

Dit nieuwbouwproject werd tussen 1987 en 1991 in vier fasen gerealiseerd. Bij elke fase was een ander team van architecten, opdrachtgevers en aannemers betrokken. In de eerste twee fasen werden de gestelde milieudoelen nauwelijks gerealiseerd, ondermeer door ondeskundigheid van de betrokkenen. Pas vanaf de derde fase - in de projecten Robeek I en II - kwam het milieu hoog op de agenda.

Stichting MW2 nodigde op verschillende onderdelen deskundigen uit en organiseerde studiereizen, waardoor ze een betrouwbare gesprekspartner werden. In plaats van reageren op voorstellen van de kant van de gemeente, kwam de stichting telkens met eigen, goed onderbouwde voorstellen. Dat was een bewust gekozen strategie.

Mens- en milieuvriendelijk

File written by Adobe Photoshop¨ 4.0 In de woningen zijn allerlei milieumaatregelen getroffen: ze hebben vloeren van holle baksteen, lokale verwarming en natuurlijke ventilatie. Voor de afwerking van het houtwerk is natuurverf gebruikt.
Het hele project is omringd door een geluidswal tegen het verkeerslawaai. De woningen aan de buitenrand hebben een vegetatiedak, waardoor ze visueel een geheel vormen met de geluidswal.
Midden in de wijk staat een woongebouw met ruimte voor een kinderdagverblijf en een natuurvoedingswinkel. Voor het ge-integreerde en ecologisch verantwoorde beheer van de woningen, de openbare ruimte en voorzieningen werd door de bewoners zelf een beheersstichting opgericht, die echter een paar jaar later, om financiele redenen, weer ter ziele ging.

Centraal Wonen-project

File written by Adobe Photoshop¨ 4.0 In de wijk vind je een Centraal Wonen-project. Dit bestaat uit 46 woningen, twee gemeenschappelijke ruimten, een logeerkamer, wasmachineruimte en een grote tuin. Er wonen ongeveer zeventig mensen, waaronder zo'n twintig kinderen. Alle woningen zijn binnendoor bereikbaar. Er is geen lift. Belangstellenden komen op een wachtlijst, maar daaraan vooraf gaat eerst een verplichte rondleiding door het complex. Deze rondleidingen worden eens per twee maanden gehouden. De website van de woongroep Lavendelstraat biedt een goed beeld van (een deel van) de wijk.

Klik hier voor informatie over en contact met Centraal Wonen-Romolenpolder.

MW-2 projecten

'MW-2' betekent Mens- en Milieuvriendelijk Wonen en Werken. In Nederland zijn verschillende projecten gerealiseerd. Hieronder drie projecten, twee in Den Bosch en een in Heerhugowaard.


De Hooipolder, Den Bosch

Woon-werkerf De Hooipolder in de wijk De Maaspoort in Den Bosch werd in 1987 opgeleverd. De zestien vrijstaande, duurzaam gebouwde koopwoningen (houtskeletbouw met grasdaken) zijn door de bewoners grotendeels zelf gebouwd. Binnen dit project waren begin 2003 drie bedrijven gevestigd, waarvan een voor de exploitatie van het voormalig collectieve gemeenschapshuis.

Info: Archi Service, Hooipolder 18, 5235 VM Den Bosch. 073- 6415709. www.archiservice.nl


't Heem, Den Bosch

't Heem, ook in De Maaspoort in Den Bosch, werd in 1990 opgeleverd. Hier staan 26 milieubewust gebouwde huurwoningen rond een gemeenschappelijke binnentuin. Het zijn vier 'blokken' met op de hoeken 'modulen', die worden verhuurd als atelier- of werkruimte aan bewoners van het project. Verhuur loopt via een woningbouwvereniging, maar de bewonersvereniging draagt huurkandidaten voor. Er is een wachtlijst voor nieuwe bewoners, maar het verloop is zeer klein.
Web: www.mw2heem.nl

Info: Marianne van Mierlo, J. Mosmanslaan 27, 5237 BB Den Bosch. 073-6420242. m.v.mierlo@tiscali.nl


De Vuurplaats, Heerhugowaard

Vereniging De Vuurplaats in Heerhugowaard (NH) startte in 1994. Het project omvat 14 zelfstandige huurwoningen met twee, drie en vijf kamers, verdeeld over twee woonlagen. De bewonersgroep is gevarieerd samengesteld; de oudste bewoonster is 70-plus. Er wonen tien kinderen en 17 volwassenen. In overleg met de andere bewoners zijn huisdieren toegestaan.

Created with The GIMP De bovenwoningen liggen aan een groot dakterras met picknicktafel, bankjes en planten. De voordeuren van de benedenwoningen liggen aan een binnenstraat en hebben een achterdeur naar de gemeenschappelijke tuin. Voor gezamenlijk gebruik zijn er verder: een grote huiskamer met keuken, een voorraadberging, een wasmachineruimte, een activiteitenruimte (ook voor verhuur), een fietsenstalling en een grote tuin van zo'n 1.500 vierkante meter. De woningen zijn zowel toegankelijk voor mensen met een hoog als met een laag inkomen. Per woning moet een entreegeld van ca. 380 euro worden betaald (eventueel in termijnen). Dat geld wordt gebruikt voor aanschaf en vervanging van gemeenschappelijke inventaris. Verdere kosten: 12 euro per jaar contributie en 12 euro per persoon voor gebruik van groente en fruit uit de tuin.
De vereniging gaat uit van sociocratische besluitvorming; dat betekent o.a. dat er geen 'baas' is: alle besluiten worden in goed overleg genomen. Wie een woning betrekt wordt automatisch lid van de vereniging en onderschrijft daarmee de doelstellingen en afspraken van de vereniging.

Procedure nieuwe kandidaten

Wie belangstelling heeft om in De Vuurplaats te komen wonen, kan een afspraak maken voor een rondleiding en een gesprek met enkele bewoners. Daarna wordt gevraagd een brief te schrijven met een motivatiein in dit MW-2 project te komen wonen. Deze brief wordt in de bewonersgroep besproken, waarna een gesprek met alle bewoners volgt. Nieuwe (aspirant)bewoners krijgen een mentor/mentrix toegewezen. Er is een proeftijd van twee maanden. Over De Vuurplaats is een folder beschikbaar.

Vereniging De Vuurplaats, Keizerfazant 46, 1704 WL Heerhugowaard. Contactpersoon: Steven Rijsdijk, e-mail: info@de-vuurplaats.nl


De Waterspin/Pander, Den Haag

In de oude binnenstad van Den Haag ontstond een uniek ecologisch (nieuwbouw)wijkje, met twee woon-werkcomplexen rond een autovrije binnentuin: Pander en De Waterspin. Het initiatief kwam van (oud)krakers.

Nadat de voormalige meubelfabriek van Pander was verbouwd tot een veelzijdig en geliefd woon-werkcomplex, namen mensen die op de wachtlijst stonden het initiatief om ook de aangrenzende panden onder handen te (laten) nemen. Hiertoe richtten ze in 1992 Vereniging De Waterspin op. Er werden werkgroepen gevormd rond de thema's ecologie, bouwen en publiciteit. Ieder lid was verplicht om in een van die werkgroepen actief te worden. Ook werd er contact gezocht met het woningbedrijf dat ook eigenaar is van het Pander-complex. Bij de verdere planontwikkeling had de vereniging een grote inbreng. De bouw startte in 1997 een een jaar later werden de eerste woningen opgeleverd.

Woningen en bedrijfsruimten

Omslag - www.omslag.nl De Waterspin bestaat uit vier gebouwen in de Spijkersmakersstraat in het centrum van Den Haag. Twee gebouwen zijn nieuw gebouwd, twee andere werden gerenoveerd. In de nieuwbouw kwamen acht sociale huurwoningen en achttien koopwoningen. De twee andere gebouwen werden gerenoveerd tot huurwoningen en negen ateliers/werkruimten.

Duurzaam wonen en leven

Omslag - www.omslag.nl Al vanaf het begin kreeg het project als thema: duurzaam wonen en leven in een stedelijke omgeving. De nieuwbouwwoningen hebben een serre-balkon waarbij gebruik wordt gemaakt van passieve zonne-energie. De woningen en ateliers in gebouw 'Alcatraz' grenzen aan een grote gezamenlijke vide die functioneert als warmtebuffer en wintertuin. Op het binnenterrein is een helofytenfilter aangelegd, voor de zuivering van het grijze afvalwater afkomstig uit de collectieve wasmachineruimte. Het bio-ecologisch karakter blijkt uit de bijzondere vormgeving en de materiaalkeuze. De bouwmaterialen zijn zoveel mogelijk duurzaam, milieuvriendelijk en onderhoudsbesparend. Alle woningen zijn energiezuinig door thermische isolatie. energiebedrijf ENECO plaatste in het project drie energiebesparende warmtepompen voor de levering van ruimteverwarming en warm tapwater. Daarvoor wordt warmte onttrokken aan het grondwater, dat van een diepte van ongeveer vijftig meter wordt opgepompt met een constante (aardwarmte-) temperatuur van zo'n 13 graden C. Door middel van een warmtewisselaar wordt dit opgewaardeerd tot ongeveer 60 graden C.

Zelfbeheer

Omslag - www.omslag.nl De leden van Vereniging De Waterspin werden uiteindelijk ook de bewoners. De huurders hebben contractueel met het woningbedrijf vastgelegd dat zij het zelfbeheer hebben. Dit houdt in dat de vereniging zelf haar huurders zoekt, overeenkomsten sluit, de huur int en huursubsidie regelt.

Vereniging De Waterspin, Spijkermakersstraat 34 t/m 142,
2512 ET Den Haag

Zie ook het boek Kiezen voor verandering



Waterland, Groningen

In 1995 werden de eerste woningen opgeleverd in de ecologische wijk Drielanden. De wijk bestaat uit drie delen: Zonland, Mooiland en Waterland. Er staan in totaal 166 woningen, waarvan 26 in de huursector.

Het initiatief voor de ecologische wijk Drielanden kwam in 1989 van de (inmiddels opgeheven) Vereniging Ecologisch Wonen Groningen. Samen met een architect en een projectontwikkelaar werd een ambitieus bouwplan opgesteld: er moest zoveel mogelijk rekening worden gehouden met het milieu, dus: zuinig met energie, grondstoffen en water en met veel groen. En: Drielanden zou een autovrije wijk moeten worden. Na jaren van touwtrekken en duwen vond de vereniging een geschikte locatie voor hun plannen: de huidige locatie tussen de wijken Lewenborg en Beijum, in het noordoosten van de stad, midden in het stadsgewestpark Noorddijk.

Wensen inleveren

In het definitieve bouwplan werden oorspronkelijk veel van de ideeen van de verenging meegenomen, maar - zoals dat meestal gaat - moest een aantal wensen worden ingeleverd. De zonnecollectoren voor warmewatervoorziening en composttoiletten bleken te duur en het gemeentelijk waterbedrijf wilde niet aan een tweede waterleidingnet voor regenwater. Ook werd onder druk van de makelaar op het laatste moment afgestapt van het idee van een autovrije wijk, en er kwamen meer huizen en minder groen dan eerst gepland.

Ecologisch voorbeeldproject

De eerste woningen werden in 1995 opgeleverd en ondanks dat niet alle oorspronkelijke plannen zijn gerealiseerd is het toch een interessant ecologisch voorbeeldproject geworden. Uiteindelijk kwamen er 166 woningen zowel in de sociale huursector (26 stuks) als koopwoningen. De huizen zijn naar de normen van 1995 goed ge-isoleerd, voorzien van waterbesparende maatregelen en voor een groot deel op de zon georienteerd. De oorspronkelijke structuur van het landschap is zoveel mogelijk bewaard gebleven. Het bijzonderste aan de wijk is het helofytenfilter of rietzuiveringsveld. Hierin wordt het afvalwater uit keuken en douche (grijs afvalwater) van de meeste huizen in Waterland gezuiverd. Dit betekent wel dat de Waterlanders zorgvuldig moeten omgaan met was- en schoonmaakmiddelen. Uit een driejarig onderzoek door het Van Hall Instituut blijkt dat de sloten in het wijkwatersysteem veel schoner zijn dan het overige oppervlaktewater in de buurt.

Actieve bewonersvereniging

Door de makelaar is bij verkoop van de woningen in Drielanden niet verteld dat de huizen in een bijzondere - want ecologische - wijk stonden. Lang niet alle bewoners hebben dus bewust gekozen voor de milieumaatregelen. Vooral de huurders, waaronder een deel van de kerngroep van Drielanden, maken zich sterk voor de ecologische aspecten van hun wijk. Zij richtten een bewonersvereniging op en mede door hun inzet zijn er na de oplevering toch zonnecollectoren gekomen. Het openbaar groen is door bewoners vol fruitbomen geplant en er zijn allerlei plannen ontstaan voor en tegen de autotoegankelijkheid. Maar de huurders hebben zich ook nog om een andere reden verenigd: ze beheren gezamenlijk een strook grond waar iedereen die dat wil een groentetuintje kan lenen. De bewonersvereniging kent verschillende werkgroepen en geeft een wijkkrantje uit.

Zelf huurders kiezen

De 26 huurwoningen staan in de wijk Waterland en zijn eigendom van woningcorporatie Nijestee. De bewonersvereniging heeft het recht om zelf nieuwe huurders voor te dragen als er iemand vertrekt. Hiervoor wordt een wachtlijst bijgehouden. Deze lijst is ongeveer even groot als het aantal huurwoningen. Van de mensen op de wachtlijst wordt minimaal verwacht dat ze een reden hebben om juist in Waterland te komen wonen. Ze moeten beloven geen gif in de tuin te zullen gebruiken en dat ze ook verder goed met het milieu - zoals het helofytenfilter - zullen omgaan.

Klik hier voor de verschillende contactpersonen.

Klik hier voor een stukje geschiedenis van de wijk Drielanden.



TM-dorp Sidha-wijk, Lelystad

Het TM-dorp in een nieuwbouwwijk in Lelystad startte in 1985. Tot nu toe zijn zo'n 225 woonruimten gerealiseerd, verschillende kantoor-units, een Ayurvedisch gezondheidscentrum, een vegetarisch restaurant, school en natuurvoedingswinkel.

De belangrijkste gemeenschappelijke factor in de Sidha-wijk is dat alle bewoners, ook de kinderen, actief 'transcendente meditatie' (TM) beoefenen (dit is ook een voorwaarde bij toewijzing van woonrumte!). Spiritueel 'leider' is Maharishi Mahesh Yogi. De wijk bevat kleine appartementen, driekamerwoningen en ruime eengezinswoningen. Daarnaast zijn er bedrijvenhallen, kantoor-units, een groot winkelpand, een peuterspeelzaal en een grote meditatiehal waar mensen tweemaal per dag het TM-Sidhiprogramma beoefenen. Aan de rand van het dorp is een volkstuinencomplex voor de bewoners. In het dorp is een vegetarisch restaurant gevestigd, waar ook mensen die elders wonen terecht kunnen.
Alle woningen woren beheerd door woningcorporatie Harmonisch Leven, die zich laat inspireren door de Vedische traditie. Sinds 2001 wordt de wijk verder uitgebreid met zowel koop- als huurwoningen. Deze worden op biologische wijze gebouwd. Voor de langere termijn zijn er plannen voor nog een bedrijfsverzamelgebouw, gastenverblijven en ouderenvoorzieningen. Het woningbestand zal in de toekomst uitgroeien tot zo'n 750 woningen, waarvan ca. 10% in de koopsector. Op gezette tijden worden er rondleidingen door de wijk gegeven.

TM Sidha-dorp, p/a Rivierenlaan 232, 8226 LH Lelystad. 0320-218077, woningbouw@sidhadorp.nl


Mens- en milieuvriendelijk wonen in Zwolle

In de wijk Oldenelerbroek in Zwolle-Zuid staat woonproject De Bongerd: 36 milieuvriendelijke en energiezuinige koop- en huurwoningen met gemeenschappelijke voorzieningen.

De 36 woningen hebben een gezamenlijke tuin en een fietsenberging. Verder is er een peuterspeelzaal en buitenschoolse opvang. Dit Mens- en Milieuvriendelijk Wonen-project (MW-2) startte in 1993 en werd in 1997 gerealiseerd.

Woonproject De Bongerd, Commissarislaan 41, 8016 LT Zwolle. Contactpersoon: Frank Schaafsma, Backermarke 65, 8016 LJ Zwolle, tel. 038-4601696.

Geïnspireerd door De Bongerd ontstond in de Zwolse wijk Stadshagen het duurzaam wonenproject Meanderhof. En in 2013 startte een derde initiatief, in de wijk Holtenbroek: Mens- en Milieuvriendelijk Wonen Trapjeswijk.


De Meanderhof: mens- en milieuvriendelijk wonen in Zwolle

Vereniging Mens- en Milieuvriendelijk Wonen Zwolle Stadshagen (MMWZ Stadshagen) realiseerde in de nieuwbouwwijk Stadshagen een duurzaam woningbouwproject met 51 woningen. De Meanderhof - werd in 2008 opgeleverd.

De Meanderhof omvat 33 koop- en 18 huurwoningen, met of zonder eigen tuin. Ook zijn er gemeenschappelijke tuinen. Het project straat openheid uit; er komen geen hoge houten schuttingen, maar heggen zodat prive-tuin en gemeenschappelijk groen een visuele eenheid vormen. De woningrijen vormen twee hoven, waarvan er een omringd is met voorgevels en de andere met achtertuinen. Beide hoven zijn autovrij en hebben een eigen karakter. Ook is er een gemeenschappelijke ontmoetingsruimte. Er is gebruik gemaakt van duurzame bouwtechnieken, zoals zongericht bouwen, hoogwaardige isolatie en optioneel lage-temperatuurverwarming en winning van warmte en electriciteit uit zonlicht.
Het betreft een particulier initiatief van burgers. Doel van de vereniging MMWZ is het tot stand brengen en bewonen van mens- en milieuvriendelijke woningbouwprojecten in Zwolle. Bij de bouw en het gebruik van de woningen willen ze meer bereiken dan nu door de overheid op het gebied van duurzaamheid en milieuvriendelijkheid wordt vereist. Er wordt gestreefd naar diversiteit en samenhang in de wijk, hoge ecologische kwaliteit, kwaliteit in de stedenbouwkundige vormgeving en variatie aan bewoners.

Diversiteit aan bewoners

De diversiteit van bewoners werd bevorderd door te bouwen voor verschillende inkomens en samenlevingsvormen. In de Meanderhof varieert de oppervlakte van de woningen tussen 100 en 210 m2. Door de samenwerking met en investeringsbereidheid van een woningstichting werd het mogelijk om een deel sociale woningbouw te realiseren. De prijzen zijn marktconform en varieren tussen 145.000 en 350.000 euro.

Vereniging MMWZ-Stadshagen
, Secretaris: Rurger Ekhart, 038-4602234, info@mmwz.nl

De Meanderhof is deels vergelijkbaar met project De Bongerd, in Zwolle-Zuid, ook een initiatief van Vereniging MMWZ. En in 2013 startte in de wijk Holtenbroek een derde initiatief: Mens- en Milieuvriendelijk Wonen Trapjeswijk.


De Groene Marke, Zutphen

In Zutphen staan vijftig duurzaam gebouwde houtskelet huur- en koopwoningen waarvan sommige met werkruimte. De achtertuinen van de woningen grenzen aan een centrale binnentuin, waarin ontmoetingsruimte 'het Middenhuis' is gebouwd.

De bewonersvereniging Vernieuwend Wonen Zutphen werd al in 1991 opgericht, en in 1995 werden de eerste woningen betrokken.

De website van De Groene Marke is helaas al een hele poos in reconstructie. Maar Dagblad De Stentor plaatste in september 2006 een leuk artikel over deze wijk.

Cooperatieve bewonersvereniging Vernieuwend Wonen Zutphen. Contact via De Groene Marke, Fie Carelsenstraat 32, 7207 GN Zutphen


Ecologisch woonproject De Goedemeent, Purmerend

In 1998 werd ecologisch woonproject De Goedemeent opgeleverd: een wijkje met 33 individueel ontworpen ecologische koopwoningen, op een totale oppervlakte van 16800 m2.

Het project Ecologisch Wonen Purmerend wordt gevormd door een groep van 33 enthousiaste eigenwoningbezitters die - na jaren van intensieve voorbereiding - in 1995 begonnen met de bouw van een bijzondere groep woningen. Hoewel alle woningen verschillend zijn, zijn de uiterlijke kenmerken als daken, daklijsten en plintstenen gelijk. Bovendien zijn overal duurzame bouwmaterialen toegepast. "Het is hier heel groen, speels en fantasierijk. Iedereen kent elkaar, je woont niet in een anonieme straat", aldus Elly Brugge, een van de initiatiefnemers. De sociale binding tussen de bewoners staat centraal.

Ecowijkje De Goedemeent kwam tot stand vanuit een samenwerking tussen de toekomstige huiseigenaren binnen een speciaal daarvoor opgerichte woningbouwvereniging. De bewonersgroep heeft veel ervaring opgedaan bij het realiseren van hun bouw- en woonplannen. De contacten met de gemeente en met architecten, de ideeen van de bewoners en de uiteindelijke keuzen en de realisatie leverden een schat aan waardevolle informatie op.

Prijs gewonnen

In 2003 won het Ecologisch Woonproject Purmerend de Van Herwijnenprijs 2003 (van Vereniging Eigen Huis), voor het meest bijzondere plan dat bijdraagt aan de verbetering van de sociale en fysieke woonomgeving. De bewoners van De Goedemeent besteedden het aan deze prijs verbonden geldbedrag aan het uitgeven van het boek 'Inspiratie! - van woonwens naar droomwijk', waarin ze hun ervaringen overdragen aan ge-interesseerden in soortgelijke projecten. Het boek rolde eind 2004 van de persen en is voor 25 euro te bestellen.

Op de website van De Goedemeent staan onder andere een uitgebreid verslag van de totstandkoming van de wijk, foto-impressies en een evaluatie na vijf jaar wonen. En kritische kanttekeningen bij het boek Inspiratie!...

Het boek Inspiratie is ook aanwezig in de bibliotheek van Omslag in Eindhoven.


De Kersentuin, Utrecht-Leidsche Rijn

Onder het motto 'Duurzaam wonen in een leefbare buurt' kwam eind 2003 een ecologische nieuwbouwijk tot stand die integraal is ontwikkeld op initiatief van de toekomstige bewoners.

De ecologische nieuwbouwwijk De Kersentuin ligt in het nieuwe Utrechtse stadsdeel Leidsche Rijn. De wijk omvat in totaal 94 woningen (28 huur- en 66 koophuizen). Het project onstond als vervolg op Het Groene Dak. De (toekomstige) bewoners hebben zelf de plannen voor deze wijk gemaakt. Daartoe organiseerden zestig huishoudens zich binnen een bewonersvereniging. Die telde tien verschillende werkgroepen en elk huishouden was verplicht zich minimaal een avond per week in te zetten voor De Kersentuin. Deze verplichting gold zowel voor de huurders als de kopers. De bewonersvereniging stelde een programma van eisen op en koos een adviseur, een architect en een bouwpartner voor de realisatie van de huurwoningen. De bewoners hadden gezamenlijke doelstellingen en wilden onder meer bouwen in eigen beheer, flexibiliteit in de woningen, vrije indeelbaarheid en ook technische en sociale duurzaamheid, alsmede een grote diversiteit in woningtypen en soorten (huur en koop door elkaar). De bewoners hadden niet de intentie goedkoop te bouwen, wel wilden ze een goede prijs-kwaliteitverhouding bereiken.
Het doorzettingsvermogen werd gedurende het bouwproces danig op de proef gesteld, maar de doelstellingen zijn bijna allemaal bereikt. Eind 2003 werden de laatste woningen opgeleverd.
Klik hier voor een uitgebreide projectbeschrijving

Gedifferentieerd en autoluw

AppleMarkDe woningen in De Kersentuin zijn duurzaam, flexibel, compact, levensloopbestendig en uitbreidbaar gebouwd. De buurt is gedifferentieerd opgezet en is autoluw en kindvriendelijk vormgeven, met vloeiende overgangen tussen openbaar, semi-openbaar en prive-gebied. Als gemeenschappelijke voorzieningen zijn in de wijk een parkeergarage, een projecthuis gebouwd.

Vereniging De Kersentuin, Atalantahof 11 3544 VD Utrecht. 030-2109900, info@kersentuin.nl


Woonderij EOS, Zutphen

In de Zutphense nieuwbouwwijk Leesten-oost werd in 2006 Woonderij EOS gerealiseerd: een milieuvriendelijk woonproject waarin zorg voor mensen en natuur centraal staat.

Woonderij EOS is een bijzonder woonproject. Er zijn dertig eensgezinswoningen - zowel in de huur- als de (sociale) koopsector. En er wonen mensen die er al lang van te voren voor kozen om elkaars buren te zijn. et is een mens-, natuur- en milieuvriendelijk project. Alle leden van de groep waren voor de bouw al actief in verschillende werkgroepen.
Onderdeel van het EOS-project is zorghuis Helios, dat plaats biedt aan meervoudig gehandicapte kinderen en licht verstandelijk gehandicapte jonge volwassenen. Het zorghuis is sinds januari 2006 geheel bewoond.

Bij de bouw is gekozen voor milieuvriendelijke bouwmaterialen en besparende energiesystemen. De autovrije binnentuin is met de wadi's een welkome plek geworden voor plantjes, vogels, vlinders, en andere dieren. Het is een fijne speelplek voor de kinderen en een mooie ontmoetingsplek.

Op 20 juni 2004 werd de eerste steen gelegd aan de Loverendale (deze straatnaam verwijst naar het eerste biologisch dynamische bedrijf in Nederland). De eerste woningen werden in april 2005 opgeleverd.

In 2004 won dit bijzondere woonproject de Toekomstprijs van de gemeente Zutphen.

Over de totstandkoming van de wijk werd een dvd gemaakt (aanwezig in de Omslag-biblioheek).

Woonderij EOS. Contactpersoon is Han Deibert, tel. 0575-561685.

Meer informatie over Zorghuis Helios Bij Mario Domen. 0575-524249, m.domen@wxs.nl


Zonnespreng, Driebergen

Zonnespreng is een ecologisch woonproject in Driebergen, waar duurzaamheid en nabuurschap belangrijke pijlers zijn. Het werd in 2010 opgeleverd.

Zonnespreng ligt in de bebouwde kom van Driebergen. Vanaf de weg (Drieklinken) is het project niet te zien. De woningen zijn gebouwd in de oude moestuin van de zusters Ursulinen. Ze staan in het groen, omringd door bomen en in de nabijheid van een oude vijver en een spreng. De gezamenlijke binnentuin werd door de bewoners zelf vormgegeven en aangeplant. Behalve de tuin zijn er ook een ontmoetingsruimte, logeerkamer en een kelder voor gemeenschappelijk gebruik.

Zonnespreng werd door de bewoners zelf ontwikkeld op basis van Collectief Particulier Opdrachtgeverschap (CPO). Aan de oplevering gingen zo'n tien jaren van intensieve voorbereiding vooraf.
Het project omvat twintig duurzame woningen in alle prijscategorieën. Anno 2012 wonen er 32 volwassenen en 16 kinderen, tussen 2 en 75 jaar.
Alle woningen zijn individueel vormgegeven qua ontwerp en plattegrond, maar vormen samen wel één geheel. Er is o.a. gebruik gemaakt van leem, natuurlijke verven, vlas isolatie, FSC hout, sedum op het dak, warmtepomp voor verwarming, warmtepompboilers voor warm water en zonnepanelen.

Nabuurschap
De bewoners, met hun verschillende karakters, interesses en financiële mogelijkheden vormen een gevarieerde groep. Zij vinden elkaar in hun ideeën over nabuurschap en duurzaamheid. Die verbondenheid vormt de basis van het woonproject.
Nabuurschap krijgt vorm door zelfredzaam, met aandacht en zorg voor elkaar. Betrokkenheid zonder dwingende structuren. Ontmoeten, niet omdat het moet, maar omdat het spontaan ontstaat. In de binnentuin, in het trappenhuis, of tijdens het gezamenlijk klussen.

Rondleidingen
Mensen die meer willen weten over (de totstandkoning van) Zonnespreng, informatie willen over duurzaam bouwen, CPO en/of een rondleiding door het project willen, kunnen contact opnemen met Katja van der Valk, 0343-539220.

Zonnespreng. Drieklinken 105, 3972 EC Driebergen.


Vereniging Ecodorp

Geïnspireerd door ecodorpen in andere landen werd in 1999 in Nederland de vereniging Ecodorp opgericht. Hun (oorsprponkelijke) doel: ook in ons land een of meer ecodorp(en) voor een paar honderd bewoners realiseren. De vereniging is al een paar jaar non-actief.

De drie pijlers onder het Ecodorp-initiatief zijn: spiritualiteit, gemeenschapszin en ecologie. Medio 2006 telde de vereniging zo'n zeventig leden en ruim 1300 sympathisanten, die voornamelijk via een interactieve website met elkaar in contact stonden.

Helaas is de activiteit van de vereniging sinds 2009 fors afgenomen. In 2010 is de vereniging gaan 'slapen', maar blijft wel alert op eventuele mogelijkheden.
Concrete plannen voor een ecodorp zijn er nog niet; wel was de vereniging actief betrokken bij de totstandkoming van de bewonersgroep voor Het Carré in Delfgauw en enkele leden van de vereniging startten De Vlierhof in Keeken, net over de grens in Duitsland.

In 2013 startte binnen de verenging een proces van heroriëntatie op doel, functie en concrete aanpak. Dit interne proces loopt nog. Eind 2014 werd het EcodorpenNetwerk Nederland opgericht.

Vereniging Ecodorp, Postbus 23588, 1100 EB Amsterdam-Z.O. Contactpersoon: Kyra Kuitert, tel. 06-44486517. E-mail: ecodorp@ecodorp.nl


Ecodorp Brabant

Vereniging Ecodorp Brabant heeft de ambitie om ergens in Brabant een of meer ecodorpen te realiseren. Vooralsnog is het een droom.

Doel is een grotendeels zelfvoorzienend ecodorp te bouwen, met ecologische huizen en voorzieningen: 'een plek waar alle facetten van het leven op een duurzame manier kunnen worden geregeld'. Duurzaam houdt ook in: kleinschalig en lokaal. De uiteindelijke vestigingsplaats (die nog gevonden moet worden) zal mede-bepalend zijn voor de nadere uitwerking van de plannen.

Tot het zover is vormt de groep vooral een denktank van creatieve, actieve, positieve, op duurzaamheid gerichte mensen. Er zijn regelmatig 'dorpsbijeenkomsten', waar de ontwikkelingen en organisatievorm worden besproken en waar de verschillende werkgroepen verslag uitbrengen van hun vorderingen.

Van 2010 tot 2012 kregen leden van Ecodorp Brabant de unieke kans om op het terrein v/h De Kleine Aarde in Boxtel samen een experimenteel gebouw neer te zetten, waarin verschillende vernieuwende ecologische bouwmaterialen werden gebruikt,  zoals strobalen en leem. Dit project werd zomer 2013 afgerond. Naast veel bouwervaring, leverde dit project ook veel ervaringen m.b.t. samenwerking en community-building op. Meer over dit experiment >>>

Enkele actieve leden zoeken nog naar mogelijk geschikte locaties om nieuwe initiatieven starten, zoals ecodorp Boekel. Sinds voorjaar 2013 is er geen sprake meer van een actief verenigingsleven. Wel is er nog een bijzonder informatieve website >>>



Ecodorp Bergen (NH)

Op het voormalige MOB complex in Bergen (NH) komt het eerste ecodorp van Nederland. In mei 2013 werd de locatie van 15 ha aangekocht.

Ecodorp Bergen wordt een woon-werkgemeenschap  met de ambities: versterken van natuurwaarden, duurzaam samenleven, ateliers en werkplaatsen, zelfvoorziening in voedsel en energie, beheer van het landschap en bijdragen aan duurzaam toerisme. Concreet betekent dat: duurzame huizen bouwen, gebouwen te bestemmen voor ateliers, theater, muziek, dans, tentoonstelling, restaurant, winkel, kringloop, healing, cursussen/seminars, werkplaatsen en gemeenschappelijke voorzieningen. Verder wordt ruimte geschapen voor recreatie, permacultuurtuinen, dieren, waterzuivering en het opwekken van duurzame energie. De bewoners willen  zoveel mogelijk zelfvoorzienend zijn op het gebied van voedselvoorziening, energie, water, waterzuivering en afvalverwerking. Bouwmaterialen worden zoveel mogelijk lokaal betrokken en hergebruikt.

Ecodorp Bergen is een initiatief van de vereniging Academie Tokudu in Bergen. Voor het realiseren van de plannen heeft Tokudu het (nu nog verontreinigde) mobilisatiecomplex aan de Groeneweg aangekocht: een terrein van 15 ha in het groene hart van het BES-gebied. Tokudu is lid van Global Ecovillage Network.

De leden van de vereniging komen regelmatig bijeen of gaan samen op excursie. Voor nieuwe belangstellenden zijn er af en toe informatiedagen.

Een nadere uitwerking van de visie, concrete plannen en financiële onderbouwing staat in een uitgebreide prospectus, die via de website beschikbaar is.

Website: www.ecodorpbergen.nl



Ecodorp Gaasterland

De initiatiefgroep van Ecodorp Gaasterland heeft het oog laten vallen op een terrein en gebouwen van een voormalige jeugdinstelling in Rijs (Frl). Ze zien er mogelijkheden voor een ecodorp.

Op het complex staan twaalf royale woningen, een markante villa met bedrijfskeuken en kantoren, een kapel, een bedrijvenflat inclusief congreszaal, een portierswoning, een therapeutenhuis en een kinderdagverblijf. Er zouden 40 à 50 volwassenen met hun kinderen kunnen wonen, leven en werken, met daarnaast veel ruimte voor gasten en andere activiteiten.  Ecodorp Gaasterland wil een  woon- en werkgemeenschap worden rond de  thema’s duurzame ecologie en economie en gemeenschapsvorming  in combinatie met een duurzaam mens- en wereldbeeld en spiritualiteit. De vereniging telt nu het beoogde minimum aantal potentiële bewoners met een gevarieerde leeftijdsopbouw.

Er kunnen nog enkele leden/bewoners bij, vooral jongeren en mensen met kinderen die naar de toekomstige eigen sociocratische school willen gaan. Het belangrijkste is dat het sterk gemotiveerde mensen zijn.
www.ecodorpgaasterland.nl

Dit initiatief won in oktober 2012 de Living My House-ontwerpwedstrijd: 50 uur aan ontwerp- en onderzoekskosten, om het eerste Ecodorp van Nederland te kunnen realiseren. Meer over deze prijs >>>



Ecodorp Zwolle

Ecodorp Zwolle onderzoekt de mogelijkheden tot het opzetten van een woongemeenschap in of nabij Zwolle. Najaar 2012 werd een werkdocument gepresenteerd.

Trefwoorden bij dit nieuwe initiatief, afkomstig uit de koker van Duurzaam Zwolle, zijn: gemeenschapszin, collectiviteit, zelfbeheer en autonomie, zelfwerkzaamheid, sociale duurzaamheid, interculturele wijkopbouw, ecologisch leven en duurzaam bouwen, zelfvoorzienend.

In oktober 2012 werd een werkdocument voor Ecodorp Zwolle gepresenteerd, waarin plannen en ambities uitgebreid staan beschreven. Die zijn ondermeer gebaseerd op samenleven met anderen in vrijheid, verbondenheid, zorg en respect voor elkaar, leven in harmonie met de natuur, geïnspireerd leven met aandacht voor bewustwording, groei en heling op alle niveaus, integratie van wonen, werken en recreëren, een mens- en milieuvriendelijke architectuur en omgeving, en opgedane inspiratie, kennis en ervaringen doorgeven.

Web: www.ecodorpzwolle.nl




Pentakel-buurtje in Polderwijk, Zeewolde

Corrie Vonk nam het initiatief voor de bouw van een buurtje met 22 duurzame, levensloopbestendige woningen in de nieuw te bouwen Polderwijk in Zeewolde: Cohousingproject Pentakel. Uiteindelijk bleef er een verkleind plan voor een buurtje met acht woningen over.

Het buurtje bestaat uit acht losstaande duurzame, levensloopbestendige, bio-ecologische woningen, met of zonder werkruimte/atelier of berging. De woningen hebben een vijfhoekige vorm (pentakel) en hebben een, twee of drie verdiepingen. Het vloeroppervlak is ongeveer 100 m2. Het skelet van het huis bestaat uit zes verticale balken waarop de dakkonstructie wordt bevestigd. Hierdoor ontstond de mogelijkheid de woning naar eigen wens en inzicht in te delen, zonder gestoord te worden door dragende scheidingswanden. Het project wordt beheerd door een vereniging van eigenaren (VvE), waar alle bewoners lid van zijn.

Duurzaam bouwen en wonen

Enkele technisch-duurzame aspecten: heetwatervoorziening via centrale biogasinstallatie, lage temperatuurverwarming via keramische panelen, geen gasleidingen of schoorstenen, passieve zonne-energie, alle huiskamers en tuinen op het zuiden, mechanische ventilatie en opvang van regenwater in een ondergrondse tank t.b.v. toilet, wasmachine en tuin. Gemeenschappelijk groen is door de vereniging aangelegd en in beheer (heemtuin, fruitbomen in een microklimaat en ecologische groenten).

Cohousing Pentakel, contactpersoon: Sjaak Dekker, tel. 036 522 5199


Vereniging Duurzaam Wonen Over-Betuwe

Een kleinschalig pilotproject voor milieuvriendelijk wonen in de toekomst, uitgevoerd door bewoners zelf. Locatie: het buitengebied van Wageningen. Een initiatief uit 2009.

Vereniging Duurzaam Wonen Overbetuwe wil ruimte bieden aan en een inspiratiebron vormen voor een leefwijze die weinig effect heeft op de natuurlijke leefomgeving. Hiertoe wil zij in de omgeving Hemmen / Zetten op ongeveer een hectare ongeveer twaalf duurzame woningen te realiseren voor ongeveer 40 bewoners. De initiatiefnemers willen hiermee een actieve bijdrage leveren aan de ambitie van de gemeente Overbetuwe om in 2030 klimaatneutraal te zijn. Niet alleen door realisatie van het project, maar ook door de uitstraling ervan: zij willen dat het project een inspiratiebron wordt voor bewoners, beleidsmakers en ontwikkelaars van in de gemeente, maar ook van daarbuiten, om milieuvriendelijke en energiezuinige technieken toe te passen in bestaande bouw en nieuwbouw. Door het project open te stellen voor bezoekers krijgt het een belangrijke educatieve functie. Daarnaast wordt het project ingepast in de natuurlijke omgeving, waardoor het ook van landschappelijke en ecologische waarde wordt.

Contact: p/a Dorpsstraat 9a, 6672 LC Hemmen. Tel: 06-49315691. Web: www.duurzaamwonenoverbetuwe.nl



Meergeneratie Woonproject Nijmegen

Ten noorden van de binnenstad van Nijmegen, komt een gemeenschappelijk ecologisch woonproject voor meerdere generaties. Voor potentiële woonbelangstellenden zijn er regelmatig informatie-bijeenkomsten.

In het zogenaamde 'Plant je vlag-gebied' aan de noordkant van de Waal komt een nieuwe woonwijk: Vossenpels. De locatie heeft veel groen en biedt ruimte voor creatief bouwen. Een van de bouwgegadigden is de Vereniging Meergeneratie Woonproject Nijmegen. Hun uitgangspunten: ecologisch bouwen, gemeenschap, 'meergeneratieconcept' en spiritualiteit/stilte. Het doel is om diverse soorten ecologische koop- en huurwoningen te bouwen in houtskelet en stro/leem, met ecologische tuinen en toepassing van permacultuur. Rond dit initiatief heeft zich al een flinke groep serieuze belangstellenden geschaard, die elkaar ook regelmatig treffen en actief zijn binnen verschillende werkgroepen. Een filmpje over de achtergronden en plannen >>>

Het project bestaat voor 80% uit huurwoningen en 20% uit koopwoningen. Het gaat om sociale huur, te bouwen door woningcorporatie Talis uit Nijmegen. Er  komen 40 één- en tweepersoons woningen en gezinswoningen. Mogelijk wordt er ook een groepswoning voor vijf a zeven bewoners gerealiseerd.

Eind 2012 werden architecten en aannemers gekozen en de aanbesteding is in gang gezet. Een groep leden heeft de overstap van lidmaatschap naar aspirant-bewonerschap al gemaakt. De toekomstige bewoners treffen elkaar regelmatig tijdens info-bijeenkomsten of lezingen rond relevante onderwerpen. en eens per maand is er een wandeling.

Er is nog ruimte voor nieuwe leden om in te stappen, vooral potentiële kopers zijn erg welkom. Wie nader wil kennismaken met de plannen en met enkele toekomstige bewoners, is welkom tijdens een informatiebijeenkomst. Zie agenda >>>

Algemene website www.meergeneratiewonen.nu



Strowijk Nijmegen

Strowijk Nijmegen wordt een uniek sociaal-ecologische woongemeenschap in Nijmegen Noord. In september 2013 gaf woningcorporatie Talis groen licht voor de bouw. De oplevering van de wijk staat gepland voor mei 2015.

De Initiatiefgroep Ecologisch Wonen Nijmegen (IEWAN) werkt aan de realisatie van een sociaal-ecologische woongemeenschap bestaande uit een aantal woon/werk-gebouwen gemaakt van houtskeletbouw met strobalen en leem: Strowijk Nijmegen. In de wijk komen sociale huurwoningen. In 2014 startte de bouw met inzet van de toekomstige bewoners en heel veel vrijwilligers. Op de daken van de gebouwen komen zonnepanelen om energie op te wekken. Afvalwater wordt gezuiverd met een rietfilter. Wat de groep verder wil is een bruisende wijk met een open uitstraling waar veel te beleven en te leren is. Bewoners en niet-bewoners treffen elkaar in het gemeenschapshuis voor workshops op het gebied van duurzaam bouwen of gemeenschappelijk wonen. Maar ook voor kunst en cultuur, een hapje of een drankje.

Adopteer een strobaal!
Om de bouw te versnellen werd de campagne 'Adopteer een Strobaal' gevoerd, waaraan heel veel mensen meededen. Meer over deze campagne: www.adopteereenstrobaal.nl

Begin april 2013 ontvingen de projecten Strowijk Nijmegen en Meergeneratie Wonen samen al een subsidie van 300.000 euro van de gemeente Nijmegen voor het verder ontwikkelen van hun plannen. Beide initiatieven, in de nieuwe wijk Vossenpels, trekken samen op.

Nadat woningbouwvereniging Talis 'ja' had gezegd en ook de provincie Gelderland het groene licht gaf, werd in de zomer van 2014 met de bouw gestart. Als alles blijft meezitten, zal Strowijk Nijmegen in mei 2015 worden opgeleverd.
Website: strowijknijmegen.nl


Oekodorf Sieben Linden, Poppau (Duitsland)

In de buurt van het dorpje Poppau is sinds 1997 Oekodorf Sieben Linden in ontwikkeling. De bedoeling is dat er op termijn zo'n 200 à 300 mensen zullen gaan wonen.

De initiatiefnemers van Sieben Linden willen hun idealen over een sociaal-ecologische samenleving vormgeven door het creeren van een ecodorp. Dit ecodorp, gelegen tussen Hamburg en Berlijn, fungeert tevens als een onderzoeks- en experimenteerplek voor toekomstgerichte leefstijlen met betrekking tot werk en vrije tijd, economie en ecologie, individu en gemeenschap, en het zoeken naar een goede balans tussen mondiale culturen en kleinschalige dorpsgemeenschappen. Het dorp ontwikkelt zich gestaag: eind 2008 woonden er 82 volwassenen en 35 kinderen, deels in zelfgebouwde gemeenschappelijke huizen, deels in bouwketen op het terrein. Strobalen en leem zijn geliefde bouwmaterialen. Hierover worden ook cursussen gegeven. Er wordt nauw samengewerkt met enkele andere ecologische projecten in de nabije omgeving. Het ecodorp-initiatief leidde in 2002 tot de oprichting van een vrije school en een kinderopvang-project in de regio.

Veel geduld

Oekodorf Sieben Linden beschikt over een terrein van zo'n 42 ha. Daarvan is 25 ha bosgebied, 6 ha bouwgrond en 11 ha moestuin, akkerland en overig groen. Het dorp biedt een uitgebreid programma van cursussen, seminars, excursies en activiteiten. Eens per maand zijn er speciale weekends om nader kennis te maken met doel, achtergronden en aanpak van het initiatief. Wie Sieben Linden van binnenuit willen beleven kan intekenen op meeleef-, meewerk- en/of bouwweken (o.a. met leem, strobalen en rondhout). Wie in Sieben Linden wil komen wonen, moet veel geduld hebben en bereid zijn om veel tijd, aandacht en arbeid in de opbouw van het ecodorp te investeren. Er is geen plek voor nog meer woonwagens. De ecodorpers raden aan om eerst een huis in (de buurt van) Poppau te huren en werk te zoeken in de regio.

Oekodorf Sieben Linden, 38486 Poppau/Duitsland. E-mail: verein@oekodorf7linden.de

Sieben Linden is aangesloten bij het Global Eco-village Network-Europe en voert daarvoor ook het (gedeelde) secretariaat.

In de bibliotheek van Omslag in Eindhoven is enige projectinformatie beschikbaar.


Global Ecovillage Network

Voor ondelinge uitwisseling tussen de vele ecodorpen wereldwijd, is er het Global Ecovillage Network (GEN). Er zijn afdelingen in verschillende continenten.

Het GEN hanteert een ruime definitie van het begrip ecodorp: 'een gemeenschap van mensen die streven naar duurzaamheid'. In veel ecodorpen vormen ecologie, gemeenschapsvorming en spiritualiteit de belangrijkste pijlers. De concrete uitwerking daarvan kan per project, land of regio sterk verschillen.

Het GEN is een non-profit organisatie. Voortgekomen vanuit de praktijk, functioneert het netwerk als een schakel tussen de grote hoeveelheid autonome ecodorpen en -initiatieven wereldwijd. Daarnaast neemt het netwerk zelf initiatieven, zoals het organiseren van meetings en tainingen en het uitgeven van boeken, videos en dvd's. Vanuit het wereldwijde netwerk zijn er drie afdelingen, die zich elk op een specifieke regio richten: Ecovillage Network of the Americas (ENA), GEN Oceania and Asia (GENOA) en GEN-Europe. Deze laatste afdeling bestrijkt Europa, Afrika en het Midden-Oosten.

GEN-Europe

GEN-Europe ontstond in 1996. Het secretariaat is verdeeld over diverse grotere ecodorpen. Sinds 2008 zijn dat de ecodorpen Sieben Linden in Duitsland en Damanhur in Italie. Op deze projecten vinden ook regelmatig kennismakingscursussen en ecovillage-trainingen plaats. GEN-Europe verspreidt ondermeer informatie over ecodorpen en 'ecovillage-living' in Europa, organiseert uitwisselingen en trainingen en kan bemiddelen bij stages, vrijwilligerswerk en vakanties in Europese ecodorpen. Het netwerk publiceert op zijn website nieuwsbrieven. De GEN-Europe newsletter verschijnt ook als bijlage in verschillende tijdschriften, zoals KursKontakte en het Permaculture Magazine. Klik hier voor een overzicht van aangesloten projecten.

Eind 2014 ontstond het initiatief voor een EcodorpenNetwerk in Nederland, voor onderling contact en uitwisseling tussen ecodorp-initiatieven. De website is nog in opbouw, maar je kunt je alvast aanmelden voor een nieuwsbrief.  Het EcodorpenNetwerk is aspirant-lid van GEN-Europe.

In de bibliotheek van het Servicepunt Anders Wonen Anders Leven zijn verschillende publicaties en video's van het GEN en GEN-Europe opgenomen. Ook KursKontakte en het Permaculture Magazine liggen daar ter inzage.

GEN-Europe, Sieben Linden 1, 38486 Bandau, Deutschland, e-mail: info@gen-europe.org


Culturele dorpen van Europa

Wijk aan Zee is een van de dorpen die zijn aangesloten bij het project Cultural Villages of Europe.

Samenwerkingsverband Cultural Villages of Europe ontstond in 1996 als reactie op het fenomeen 'Europese Hoofdstad van het jaar'. Het Deense dorp Tommerup riep zich in dat jaar uit tot Cultureel Dorp van Europa. Sindsdien sluiten zich steeds meer dorpen bij het initiatief aan, in een gezamenlijk streven naar een duurzaam verband met andere dorpen. En voor de toekomst van een verenigd Europa, waarin iedereen samenwerkt met behoud van zijn eigen identiteit, met aandacht voor de lokale economie, de natuurlijke leefomgeving en vooral voor elkaar. De aangesloten dorpen hebben daartoe ondermeer een handvest opgesteld. Het Nederlandse dorp Wijk aan Zee speelt een belangrijke rol binnen het Cultural Village-project.

De andere aangesloten dorpen zijn liggen in Groot-Brittannie, Tsjechië, Estland, Oostenrijk, Frankrijk, Hongarije, Griekenland, Italië, Spanje, Duitsland en Denemarken.

International Coordination of the Cultural Villages,Julianaweg 35, 1949 AN Wijk aan Zee. E-mail: village@cultural-village.com


Akigoloke (anarcha-veganistisch dorpje)

Het 'droom'plan voor een anarchistisch-veganistische dorpje met de naam Akigoloke (spiegelschrift van 'Ekologika') bestaat nog slechts in de hoofden van een paar mensen, betrokken bij de anarchistische uitgeverij Atalanta in Utrecht.
De filosofie achter dit plan is uitgebreid beschreven. Klik hier om het te lezen. Wie zich uitgedaagd voelt, kan contact opnemen: atalanta@antenna.nl


Zonneterpen

De Zonneterp is een zelfvoorzienende woonwijk waarin landelijke en stedelijke functies onderling zijn vervlochten.

Centraal in de zonneterp staat een gesloten tuinbouwkas waar CO2 binnen wordt gehouden. In plaats van de ramen te openen, wordt de kas gekoeld. Daarbij worden grote hoeveelheden zonnewarmte geoogst. Met het warmte- overschot van 1 hectare kas, zouden honderd woningen kunnen worden verwarmd. Daarmee ontstaat een samenwerking tussen kas en woningen. Daarnaast kan de kas ook een rol spelen in de waterzuivering. 'Grijswater' uit de woningen kan - na enkele zuiveringsstappen - in de kas als voedselrijk gietwater dienen. Een groot deel van dat gietwater zal in de kas verdampen en op de koelelementen condenseren. Dit gedestilleerde water kan opnieuw als drinkwater dienen. 'Zwartwater' uit de woningen (van toiletten en GFT) zou via vergisting in de vorm van biogas kunnen worden gewonnen. En passant worden bij verbranding van het biogas elektriciteit en warmte opgewerkt. Vermenging van stedelijke en landelijke functies - zoals in een zonneterp - kan niet alleen een aantrekkelijke woonomgeving kan bieden; het biedt ook economische en ecologische voordelen.

Het Zonneterp-concept werd ontwikkeld door het InnovatieNetwerk Groene Ruimte en Agrocluster. In 2005 presenteerde dit Netwerk hierover een uitvoerig rapport. Klik hier voor meer informatie.
De initiatiefnemers van Kleinschalig Ecologisch Samenleven hebben de Zonneterp ingebouwd in hun plannen.

Het rapport 'De Zonneterp - een grootschalig zonproject' is ook aanwezig in de bibliotheek van het Servicepunt Anders Wonen Anders Leven.

Innovatienetwerk Groene Ruimte, Postbus 19197, 3501 DD Utrecht. 070- 3785653, d.p.pieters@innonet.agro.nl.


Organisch gezondzijncentrum

Architect Ingolf Kruseman kreeg in 2003 een visioen waarin hij een organisch gebouwd gezondheidscentrum zag, dat in Drenthe zou worden gerealiseerd.

Software: Microsoft Office Kruseman zette zijn visoen om in aansprekende tekeningen. Dat  ontwerp ontmoette alom bijval. Het oorspronkelijke plan omvatte ondermeer: een water(kuur)centrum, een zonneterp, fitnessruimte, ecologische woon/werkboerderij, educatie-unit, een restaurant en een winkel. Tot de promotors van zijn plan behoorde o.a. het Innovatieplatform Noord Nederland, dat af en toe netwerkbijeenkomsten organiseerde om toekomstige therapeuten, mede-beleidsvoerders, investeerders en anderen serieus voor Krusemans idee te interesseren.

Vitaness
In de loop van 2013 kreeg dit concept een nieuwe impuls, onder de naam Vitaness centrum voor Gezondzijn en Welbevinden. Het plan: negen Vita gebouwen, 85 recreatiewoningen, een natuurpark en helende tuinen. Er worden nu vrijwilligers, ondernemers, leveranciers, bewoners en/of coöperatieve mede-eigenaars gezcocht om deze droom nu mee uit te voeren. Web: www.vitaness.nl


Werelddorp-plan

Na ruim 25 jaar lezen, onderzoeken, bestuderen, inventariseren en rondkijken, ontwikkelde Jan Schuiling in 2000 zijn concept voor een Werelddorp: een dorp waar ecologie, spiritualiteit, gemeenschapsvorming, en vrede centraal staan. Hij liet zijn fantasie uitwerken in een inspirerende kleurenaquarel en ging op zoek naar gemeenten met lef... Doetinchem toonde belangstelling, en het Werelddorp-concept vormde de basis van ecodorp Wijnbergen in Doetinchem. Van dit project heeft Schuiling inmiddels afstand genomen omdat het zich in een heel andere richting ontwikkelt.

Eind 2006 stelde Jan Schuiling zijn concept bij en lanceerde hij PRO: Publieke, politieke en private beweging voor Rechtvaardigheid en Ontwikkeling. Concrete uitwerking van zijn ideeen zou kunnen plaatsvinden door het realiseren van projecten waarin de vernieuwing van architectuur, bestuur, gemeenschap, kunst, spiritualiteit, economie, ecologie, nationale- en internationale samenwerking en vrede tot uitdrukking komen. Sindsdien lanceert Schuiling allerlei ideeen voor Werelddorpen en Vrededorpen, zoals (begin 2010) voor het Hunze-ecodorp in Borger-Odoorn.

Over zijn visie en activiteiten organiseert hij af en toe bijeenkomsten. Aankondigingen daarvan staan op zijn website

Jan Schuiling, Bolsterlaan 19, 7876 GA Valthermond. Tel. 0599-663063, info@pro-werelddorp.nl

Woonvormen



Koepels en netwerken

Nederland

Rest van Europa

Koepels en netwerken (Europa)

TIPS:

reisverslag van de 'economads' langs ecodorpen in de VS, Afrika en Europa

Uitgebreide website van Paul Antonelli, over zijn Ecovillage world-tour in 2004

Het Undercurrents News Network bracht in juli 2007 de film EcoVillage Pioneers uit. Een absolute aanrader!
Op hun website staan wat clips uit de flim..

Projecten per land (Europa)

België
Bulgarije

Denemarken

Duitsland

Finland
Frankrijk

Griekenland
Groot-Brittannie

Hongarije
Ierland
  • The Village (Cloughjordan, Noord-Tipperary, in opbouw)
Italie

Kroatie / Balkan
Oostenrijk
Polen
Portugal
Roemenie

Rusland
Slowakije
Spanje
Tsjechie
Turkije

Ukraine
IJsland

Zweden
  • NJORD (Zweedse koepel van eco-villages)
Zwitserland

Mondiaal

Koepels en netwerken (mondiaal)

Projecten per land (buiten Europa)

Argentinie


Australie
Bolivia
Brazilie
Canada
Costa Rica
Ecuador
Ghana
Hawaii

India
Israel
Japan
Mexico
Nepal
Nicaragua
Nieuw-Zeeland
Nigeria
Senegal


Venezuela
  • Zulia (ecologisch/spiritueel)
Verenigde Staten

Zimbabwe

hspace="10"

 ^ © 2005 Omslag, Postbus 81, 5600 AB Eindhoven. Tel. 040-2910295. | Deze site staat op de computer van dDH | Best viewed with Any Browser | | Eindredactie: Marta Resink